1.

Umieszczony w tej książce „literacki tryptyk” składający się z wierszy o wspólnej nazwie urodzić składa się na swoiste credo poety. Pesymistyczne słowa powtarzane jak w refrenie, łączące się we wspólny motyw: „powinni się nie urodzić” (urodzić), ewoluują w stronę: „powinniśmy się nie urodzić” (urodzić II) aż do konkretyzacji: „powinien się nie urodzić” (urodzić III). Przejście z oskarżenia do kajania się i powrót do skargi, wciąż jednak asekurujący się słowami „powinniśmy się nie urodzić”. Można do tego dodać historię bez większych zobowiązań interpretacyjnych, gdyby po drodze tego tryptyku nie pojawił się wiersz urodziły. Wspólny rdzeń tytułów może sugerować wtrącenie – wtrącenia zawsze są ważne – albo wzięcie w nawias snutej narracji (stanowienie harmonijnej całości) poprzez odwołanie się do postaci znanych nam z poprzedniej książki Kwiatkowskiego, czyli Eine kleine Todesmusik.

urodziły

aby choć odrobinę wzmocnić i podrysować swoje życie
chodzą w góry
świnie idące na rzeź:
Uve Justice Bertche i Lili

pozaszywane świnie
żeby nie wypadły im flaki
chociaż i tak przez odbyt wypadają

„co się z wami stało?
pamiętam was jako małe różowe piękności
w dzieciństwie życie stało przed wami otworem”

„najadłyśmy się przedmiotów i doświadczeń
które nam podstawiono
jesteśmy bardzo zakłamane i wiecznie podniecone
lepiej byłoby dla nas
gdybyśmy się nie urodziły”

Powrót w Osłabić do Uve, Justice, Bretche i Lili stanowi zamknięcie ich historii zawartych w poprzednim tomiku, jak i uzupełnienie trzech omawianych wierszy. Dlatego jest naraz wtrąceniem i nawiasem. Erratą i kluczem interpretacyjnym. Warto na to spojrzeć w kontekście zamknięcia tryptyku, czyli urodzić III oraz pojawiających się w nich postaci. Te w powyżej cytowanym wierszu reprezentują nihilizm, który ujawniają w swojej zbiorowej wypowiedzi. Zaś mężczyzna, który „często chodził roztargniony po ulicach i zaczepiał przechodniów” (urodzić III) przypomina w swoim zachowaniu szaleńca wieszczącego „śmierć Boga”, czyli uosobienie filozofii walczącej  z europejskim nihilizmem. Nawiązania do dwóch przeciwnych sobie wartości moralnych nie jest bezzasadne, zważywszy na potęgę ich oddziaływania na dzisiejsze czasy. A wskazówką są ostatnie słowa zmierzających na górę „świń idących na rzeź”. Wyraźnie nawiązują do słów Schopenhauera. Leszek Kołakowski pytał się kiedyś, nawiązując do pesymistycznej filozofii gdańszczanina (proszę zauważyć, że drogi Schopenhauera i Kwiatkowskiego „krzyżują się” na Pomorzu): „Czy powiedzenie, że lepiej by było, gdyby świat nie istniał, ma sens jakiś, czy też jest całkiem niedorzeczne: lepiej dla kogo? Nie dla nas, skoro nas by nie było. Nie dla woli kosmicznej, bo dla niej nic nie może być lepsze albo gorsze. Więc lepiej w ogóle? Cóż to znaczy? A jeśli powiedzenie jest absurdalne, czy równie absurdalna jest jego negacja, czyli powiedzenie: »dobrze, że świat istnieje«?” Nawiązuję do tych słów, gdyż dźwięczą mi w głowie od wielu lat, a Kwiatkowski reanimuje te pytanie, nie próbując nawet odpowiedzieć na nie. Zmniejszając „świat” do roli czterech bohaterów wiersza stwarza nową sytuację poetycką, nawiązującą do pewnych idei, ale wciąż pozostającą na gruncie badań autora Przeprawy.

2.

Powyższe rozważania na temat czterech świetnych wierszy, wchodzących w skład Osłabić, miały na celu wprowadzenie do moich opinii zawartych we wstępie tego szkicu. Dlaczego uważam, że Kwiatkowskiemu ciężko będzie zrezygnować z wiersza narracyjnego, opartego na lirycznych rozdziałach? Oto odpowiedź: jest on poetą konsekwentnym. Co pociąga za sobą pewną odpowiedzialność – za siebie jak i za czytelnika, który zazwyczaj oczekuje czegoś nowego (tzw. masowy – w poezji powszechnie uważany za gatunek wymarły, jednak pozostałości po przodkach dają się nieraz we znaki). Dzięki konsekwencji autora trzeci tomik powinno czytać się, cóż, jak otwartą księgę. W wielu recenzjach książek tego poety zwraca się uwagę na kreowanie przezeń sytuacji lirycznych, jednak nikt bodaj nie zastanowił się, w jakim celu Kwiatkowski tak konstruuje wiersz. Wydaje się, że w ten sposób autor buduje sieć powiązań, opierających się na fragmentaryczności przedstawień, a więc powiązania są niejako autonomiczne podczas procesu czytania – narzucają się same, bez pomocy z zewnątrz. W tym sensie są to także wiersze mówiące językiem utajnionym, który swój byt osadza dopiero w relacji tekst->czytelnik, w czym przewyższa inne „konsekwentnie” projektowane książki starające się utrzymać spójność tylko na planie estetyki, czyli chcące dotrzeć do czytelnika okrężną drogą tekst->wrażenie wzrokowe->czytelnik. Osłabić, podobnie zresztą Przeprawa oraz Eine kleine Todesmusik, tworzą wielką narrację pozlepianą delikatną nicią.

3.

Co Kwiatkowski chciał „osłabić”? Wolę mocy, jak w prologu zostało napisane? A może nie kogoś/coś, lecz wykazać osłabione struktury społeczeństwa (matka, s. 13; upośledzona, s.15), zanik wartości i chęci życia (autor II, s. 28), przemieszanie społecznych ról i końcowe ich zrównanie (zębów, s. 51)? Nadanie tytułu książki poetyckiej w bezokoliczniku byłoby jaskrawym przykładem osłabienia języka, niezdolnego do konkretyzacji, słabego i gubiącego się; wiele wierszy zawartych w tym tomie gubi w tytule wartość gramatyczną, naznaczając treść rezygnacją w podjęciu walki z ginącymi kwestiami użytkowania mowy. A jak wiadomo, „język jest skarbnicą wiedzy i myśli ludzkiej”, która to skarbnica w Osłabić zatraca się, obraca w nicość. Dlatego wiersze są „tylko” strzępami większej narracji.

Nie chciałbym być źle zrozumiany – autor Przeprawy niewiele ma wspólnego z lingwistami, niemal nic. Ucieka od modnej poetyzacji umieszczonej w języku. Feliks Przybylak w Inskrypcjach ulotności podzielił się ważną myślą nt. istoty języka, pisząc o Traktacie Wittgensteina:

Celem filozoficznego myślenia staje się logiczne wyklarowanie myśli. Punkt wyjścia stanowi refleksja, że świat nie jest już światem rzeczy i przedmiotów, natomiast jest światem faktów w przestrzeni logicznej. Ich obrazem jest myśl. A postrzeganie zmysłowe myśli wyraża się w zdaniu. Zatem zdanie jest dla języka, dla myśli rodzajem kostiumu, przebrania. Idąc dalej tym tropem, zdanie w takim układzie staje się obrazem rzeczywistości, a więc modelem.

Odbicie tego układu znajdujemy właśnie w Osłabić. Więcej nawet, ów model u Kwiatkowskiego staje się zarazem tarczą, chroniącą przed pochopnym upraszczaniem odbioru tych wierszy. Zakładając kostium, broni swojej wizji świata, gdyż tylko w ten sposób jest w stanie wywołać wrażenie. Dobrą ilustracją tych słów jest wiersz lekcja estetyki w zajezdni tramwajowej:

I

pasażerów poproszono o opuszczenie pojazdu

nie wysiadł

po godzinie usunięto awarię

II

było tam wielu mu podobnych

za wielką przeszkloną szybą zachodzące słońce

byli spokojni

wrócili do swoich małych czynności

było im dobrze

Tutaj rolę tarczy pełni szyba, a „zachodzące słońce” jednoznacznie kojarzy się    z „końcem” – dnia, życia? Podmiot liryczny rozumie, że opuszczając autobus straci pewną część siebie i powróci „do swoich małych czynności” jak inni, wtopi się w tło. Przyrównanie człowieka do awarii, którą trzeba usunąć, tworzy atmosferę raczej lekcji historii estetyki, niż jej żywe uczestniczenie w dzisiejszym świecie. Smutne, ale łatwo udowodnić, że prawdziwe.

4.

Podsumowując, wiersze Kwiatkowskiego są przejmująco smutne. I zdecydowane na ukazanie nam pesymizmu jako najwłaściwszego spojrzenia na rzeczywistość.  Słowa, które chcą nam uświadomić, że lepiej abyśmy się nie urodzili nigdy, wyszły już poza ramę książkową: „Powinni się nie urodzić” jest projektem, który został zrealizowany w Gdańsku. Warto pamiętać o tym wszystkim także słuchając muzyki, jaką tworzą Trupa Trupa (nawet tutaj skojarzenia ze śmiercią!), gdzie Grzegorz Kwiatkowski jest wokalistą i gitarzystą. Osłabić zaś jest jego najlepszą książką – dojrzałą, bardziej wyważoną i skupioną na realiach, w jakich przyszło nam żyć.”

Marcin Sierszyński, Nisza Krytycznoliteracka

Recenzja również do przeczytania na portalu wywrota

W ogóle jednak wiary tu mało; wprawdzie mignie jakiś chrzest, zawiąże miłość w kościele, ale nie będzie to miłość do Boga; może nawet nie miłość, lecz pasożytnicza znajomość z dzieciobójczynią, kto wie?

Śmierć natomiast żyje w prawie każdym wierszu Grzegorza Kwiatkowskiego, członka – warto tu dodać – zespołu Trupa Trupa. Tako nam mówi o tym w autobiograficznym wierszu zatytułowanym “autor II” jego autor: “tak jest w istocie: // waszą istotą jest przede wszystkim śmierć”. Koniec wszystkiego. Wiary, że coś będzie potem, ani pół grama, choć przecież niejeden z bohaterów tych tanatologii pojawia się, np. w wierszu “obserwowanie”, pod postacią czysto duchową, widzialny po śmierci.

I tylko w końcu tomiku pojawi się parę rekwizytów wiary: ktoś kogoś pragnie nawracać, ktoś inny krzyże zdejmować ze ścian, jest nawet jeden wiersz zwrócony do Boga (“Panie”) – z pretensjami zresztą:

Powiedziałeś nam Panie
Że karzesz nas pracą
Lecz lilia i ptak leśny
Nie są ciągle zatroskane
I nie przemęczają się
I nie dotyka ich twój gniew.

Ale marzeniem tutejszych ludzi jest, żeby “pozwolono im wiecznie trwać // żadnych myśli o Bogu i zmarłych” (“Uwagi”). W jakimś mitycznym Morbio: ostatni wiersz całego tomiku brzmi: “morbio // wielki brak który nikomu nie doskwiera”. Ba!

Sęk w tym, że Morbio rzeczywiście istnieje, a nawet dwa. Górne i Dolne, w kantonie Ticino, na końcu szwajcarskiego “cycka”, wcinającego się w północne Włochy, z oficjalnym językiem włoskim. Morbio Inferiore (Dolne) słynie z cudami słynącej figurki Matki Boskiej z Dzieciątkiem, co zważywszy na motyw przewodni tomiku: sygnalizowany wierszami “urodzić” (I – III) hołd cierpieniom kobiet, naszych “fundatorek” (choć lepiej byłoby, gdybyśmy się byli nie urodzili), tysiącami, milionami gwałconych na całym świecie, stanowi niejaką przeciwwagę dla przygnębiającego motywu przewodniego.

Wiele tych wierszy nadaje się do śpiewania. Refreny, powtórzenia, zrównoważone rytmy o tym świadczą. Byłyby to wtedy zaangażowane songi: protest-songi, jak się mówiło za mojej młodości, czyli w latach 60. i 70., do których zresztą chętnie nawiązuje Trupa Trupa. Oddaniem hołdu, powtarzam, kobietom świata i światu kobiet, który one dźwigają w swoich łonach, kołyszą w swoich rękach, poją swoim mlekiem. Nasz świat, męski świat, który przychodzi do nich na gwałt. Tego problemu jeszcze żaden poeta tak jasno nie dostrzegł, tak wyraziście nie sformułował, nie uczynił osią swego świata poetyckiego.

Tyle, że trzeba to zauważyć. Spod wierzchniej warstwy poezji Kwiatkowskiego wydobyć głębszą. Spod maski twarz. Przeciwwagę skrytą, wstydliwą, nieoczywistą. Większość jego wierszy to jakby wrota ledwie zarysowane, szyfry lub korytarze prowadzące do innej rzeczywistości, do katakumb.
W “morbio” np., oprócz ujawnionego, jest jeszcze tajemne przejście do Hermanna Hessego, który osiadł był w tym samym kantonie w 1919 r., tam napisał swoje najważniejsze powieści: “Wilka stepowego”, “Narcyza i Złotoustego”, a przede wszystkim “Grę szklanych paciorków”, za którą to głównie dostał w 1946 r. Nobla; jedną z najważniejszych powieści XX wieku. Z całą pewnością Hesse jest jednym z najbliższych Kwiatkowskiemu pisarzy. Pojawił się tu motyw biblijny (cytowany), jest kilka (nienowych) tajemnych przejść do “Antologii ze Spoon River” Edgara Lee Mastersa; z pewnością to jeden z najważniejszych tomów poetyckich XX w. Takie są pokrewieństwa i ambicje literackie Grzegorza Kwiatkowskiego, który na pierwszy rzut oka wydaje się zwykłym kapelmistrzem formacji Trupa Trupa.

Jeśli teraz ktoś jeszcze mi powie, że nie słyszy w tych wierszach głosu Psalmisty (“Z głębokości wołam do Ciebie, Panie” Ps 130, 1-2), jeśli choćby tylko zająknie się o nihilizmie Kwiatkowskiego, usłyszy ode mnie na odlew: jesteś baran!”

Tadeusz Skutnik

Recenzja do przeczytania również na stronie DB

2
W jednym z piękniejszych utworów, „Autor II”, czytamy: „kiedy żyłem w lesie malowałem lasy / teraz żyję między wami / i jedyne co udaje mi się malować to śmierć / tak jest w istocie: / waszą istotą jest przede wszystkim umieranie”.
W sedno wszystkiego wpisana jest śmierć. W moim początku – mój kres.  Słychać echa z lektury Heideggera. Jego koncepcja bycia-ku-śmierci przeobraża się tutaj w wizję bycia-w-śmierci. Egzystencjalizm jest niewątpliwie jednym z motorów intelektualnych poezji Autora „Osłabić”. Motywy i nastroje tej filozofii dostrzegamy w całej książce, szczególnie w ostatniej części (tekst: „lekcja estetyki w zajezdni tramwajowej”).
Wiersze Kwiatkowskiego podyktował smutek, rozpacz nad ułomną naturą człowieka, który nie wie, że tak naprawdę jest nikim i dopóki się tego nie dowie, nic ze swoją nicością nie zrobi.

3
Być może najistotniejszą cechą „Osłabić” jest jej niezwykła otwartość. Prawdziwa sztuka zadaje pytania, ale nigdy nie daje odpowiedzi. Zaprasza do szukania i rewidowania wyobrażeń (bo poezja jest dziedziną wyobraźni, a nie intelektu), ale nie mówi gdzie i jak znajdować.
Autor wprost przestrzega: „o nawracani w starości albo wieku średnim – / przeszczep idei nie zostanie przyjęty / twarz mężczyzny będzie zawsze twarzą ojca / twarz kobiety będzie zawsze twarzą matki”.
Kwiatkowski nie przeszczepia, ale wskazuje drogę rozwoju. I dodaje: „Zawsze możesz odmówić”.

*
„Osłabić” jest książką, która, paradoksalnie, podnosi, wzmacnia. Autor, niezwykle dojrzały w tych wierszach, z konsekwencją prezentuje swój artystyczny i intelektualny program.
Mam nadzieję, że to nie koniec i jeszcze nie raz zobaczę Kwiatkowskiego na ringu, i że z następnej walki z materią słowa też wyjdzie zwycięsko.

Całość również na stronie www.zeszytypoetyckie.pl

Przemysław Gulda